Ung thư nguyên phát thứ hai là gì?

Ung thư nguyên phát thứ hai (second primary cancer) là một bệnh ung thư mới xuất hiện ở người đã từng được chẩn đoán ung thư. Khối u mới hình thành độc lập và có nguồn gốc sinh học khác với ung thư đầu tiên. Nó có thể phát triển tại một cơ quan khác, hoặc đôi khi ở cùng cơ quan nhưng thuộc một ổ ung thư nguyên phát riêng biệt.

Việc xác định một tổn thương là ung thư nguyên phát thứ hai, tái phát hay di căn có ý nghĩa trực tiếp đối với phân giai đoạn, lựa chọn xét nghiệm và phác đồ điều trị. Bác sĩ thường dựa vào vị trí tổn thương, hình ảnh học, mô bệnh học, hóa mô miễn dịch và khi cần có thể sử dụng xét nghiệm phân tử để làm rõ nguồn gốc khối u.

Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), gần 1/5 ca ung thư được chẩn đoán tại Hoa Kỳ xảy ra ở người đã từng có chẩn đoán ung thư trước đó. Con số này phản ánh tỷ trọng trong tổng số ca chẩn đoán ở cấp độ dân số, không có nghĩa mỗi người sống sau ung thư đều có nguy cơ 20% mắc thêm ung thư mới.

Phân biệt ung thư thứ hai, tái phát và di căn

Vì sao ung thư nguyên phát thứ hai có thể xuất hiện?

Không phải mọi ung thư thứ hai đều do điều trị trước đây. Trong nhiều trường hợp, không thể quy một nguyên nhân duy nhất. Nguy cơ thường là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động.

1. Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Một số biến thể gen di truyền làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư trong suốt cuộc đời. Ví dụ, BRCA1/BRCA2 có thể liên quan đến ung thư vú, buồng trứng, tuyến tiền liệt và tụy; hội chứng Lynch liên quan đến ung thư đại trực tràng, nội mạc tử cung và một số ung thư khác. Tư vấn di truyền nên được cân nhắc khi người bệnh mắc ung thư ở tuổi trẻ, có nhiều ung thư nguyên phát, có kiểu mô bệnh học gợi ý hoặc gia đình có nhiều người mắc ung thư liên quan.

2. Ảnh hưởng muộn của một số phương pháp điều trị

Xạ trị và một số thuốc hóa trị có thể làm tăng nguy cơ ung thư thứ hai ở một nhóm người bệnh. Mức nguy cơ phụ thuộc vào loại thuốc, tổng liều, vùng chiếu xạ, tuổi khi điều trị, thời gian theo dõi và các yếu tố cá nhân. Một số bệnh lý huyết học như hội chứng rối loạn sinh tủy hoặc bạch cầu cấp dòng tủy có thể liên quan đến điều trị; một số khối u đặc sau xạ trị thường có thời gian tiềm ẩn dài hơn.

3. Tuổi và thời gian sống sau ung thư

Người được điều trị khi còn nhỏ, tuổi vị thành niên hoặc người trẻ có thời gian sống sau điều trị dài hơn và một số mô đang phát triển nhạy cảm hơn với tác động của điều trị. Ở người trưởng thành, nguy cơ ung thư nói chung cũng tăng theo tuổi, vì vậy một ung thư mới có thể xuất hiện độc lập với ung thư trước đó.

4. Lối sống, nhiễm trùng và môi trường

Những yếu tố có thể góp phần gây ung thư lần đầu cũng có thể tiếp tục làm tăng nguy cơ ung thư mới: hút thuốc, thừa cân hoặc béo phì, ít vận động, uống rượu, tia cực tím, HPV, khói thuốc thụ động và một số phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc môi trường.

Ai cần được đánh giá nguy cơ kỹ hơn?

Không có một lịch tầm soát tăng cường áp dụng cho tất cả người từng điều trị ung thư. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ nếu có một hoặc nhiều yếu tố sau:

• Được chẩn đoán ung thư khi còn nhỏ hoặc ở tuổi rất trẻ.

• Đã xạ trị, dùng một số nhóm hóa trị hoặc ghép tế bào gốc tạo máu.

• Có từ hai khối u nguyên phát trở lên hoặc một loại ung thư hiếm.

• Gia đình có nhiều người mắc ung thư, mắc ở tuổi trẻ hoặc có kiểu ung thư lặp lại qua nhiều thế hệ.

• Mang biến thể gen gây bệnh đã được xác nhận hoặc có dấu hiệu gợi ý hội chứng ung thư di truyền.

• Tiếp tục hút thuốc, uống rượu nhiều hoặc có phơi nhiễm nghề nghiệp đáng lưu ý.

• Không còn bản tóm tắt điều trị, không nhớ loại thuốc, liều xạ trị hoặc vùng từng chiếu xạ.

Dấu hiệu nào cần đi khám?

Triệu chứng của ung thư thứ hai không có một khuôn mẫu riêng và phần lớn cũng có thể do bệnh lành tính. Tuy nhiên, người từng điều trị ung thư nên đi khám khi có triệu chứng mới, kéo dài, tăng dần hoặc không giải thích được, chẳng hạn:

• Xuất hiện khối, vùng dày lên hoặc hạch bất thường.

• Chảy máu hoặc tiết dịch không rõ nguyên nhân.

• Ho, khàn tiếng, khó nuốt hoặc khó thở kéo dài.

• Vết loét lâu lành hoặc nốt da thay đổi rõ về kích thước, màu sắc, bờ.

• Đau xương dai dẳng, đau đầu mới xuất hiện hoặc thay đổi thị lực.

• Mệt mỏi kéo dài, sút cân ngoài ý muốn, chán ăn hoặc thay đổi thói quen đại tiểu tiện.

Không nên chờ đến lịch tái khám định kỳ nếu triệu chứng rõ rệt hoặc tiến triển. Ngược lại, không nên tự kết luận ung thư chỉ từ một triệu chứng hay một chỉ số marker tăng; cần đánh giá lâm sàng và xét nghiệm phù hợp.

Người từng điều trị ung thư có cần tầm soát thường xuyên hơn?

Câu trả lời là tùy từng người. Theo dõi sau điều trị thường gồm hai phần: kiểm tra khả năng tái phát của ung thư đầu tiên và sàng lọc các ung thư mới theo tuổi, giới, nguy cơ di truyền và phơi nhiễm điều trị. Một số người chỉ cần tuân theo khuyến cáo tầm soát dành cho dân số chung; nhóm nguy cơ cao có thể cần bắt đầu sớm hơn, làm thường xuyên hơn hoặc sử dụng phương pháp khác.

Lịch xét nghiệm không nên được xây dựng theo tâm lý “càng nhiều càng tốt”. Chụp chiếu hoặc xét nghiệm không có chỉ định có thể gây dương tính giả, lo âu, thủ thuật không cần thiết và phơi nhiễm bức xạ. Kế hoạch phù hợp cần dựa trên hướng dẫn chuyên khoa và hồ sơ điều trị thực tế.

Kế hoạch theo dõi sau điều trị nên có gì?

• Bản tóm tắt chẩn đoán: loại ung thư, mô bệnh học, giai đoạn và dấu ấn sinh học quan trọng.

• Bản tóm tắt điều trị: tên thuốc, liều tích lũy nếu có, phẫu thuật, vùng và liều xạ trị, ghép tế bào gốc hoặc phương pháp khác.

• Lịch tái khám nhằm theo dõi tái phát, tác dụng muộn và sức khỏe toàn thân.

• Lịch tầm soát ung thư theo tuổi, giới và mức nguy cơ cá nhân.

• Dấu hiệu cảnh báo cần liên hệ bác sĩ sớm và đầu mối chịu trách nhiệm theo dõi.

• Kế hoạch vận động, dinh dưỡng, cai thuốc lá, hạn chế rượu, tiêm chủng và sức khỏe tinh thần.

Có thể phòng ngừa ung thư thứ hai không?

Không thể phòng ngừa hoàn toàn vì nhiều yếu tố như tuổi, gen di truyền hay điều trị đã nhận không thể thay đổi. Tuy vậy, một số biện pháp có thể giúp giảm nguy cơ ung thư nói chung và cải thiện sức khỏe lâu dài:

• Không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động.

• Duy trì cân nặng phù hợp và vận động đều đặn theo khả năng.

• Ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp; hạn chế thịt chế biến sẵn.

• Hạn chế rượu; với một số người, lựa chọn an toàn nhất là không uống.

• Bảo vệ da khỏi tia cực tím và tránh phơi nắng quá mức.

• Tiêm phòng và kiểm soát các nhiễm trùng liên quan ung thư theo chỉ định, như HPV hoặc viêm gan B.

• Tuân thủ lịch theo dõi; không tự dùng thực phẩm bổ sung hoặc thuốc với mục đích “ngừa ung thư”.

Nếu phát hiện một khối u mới, bác sĩ đánh giá như thế nào?

Bước đầu là xem lại toàn bộ hồ sơ ung thư trước đây và xác định đặc điểm của tổn thương mới. Bác sĩ có thể chỉ định hình ảnh học, nội soi, xét nghiệm máu hoặc sinh thiết. Mẫu mô được đối chiếu với bệnh phẩm cũ bằng hình thái mô học, hóa mô miễn dịch và đôi khi là xét nghiệm gen.

Nếu được xác nhận là ung thư nguyên phát thứ hai, phác đồ sẽ dựa chủ yếu vào loại ung thư mới, giai đoạn, đặc điểm phân tử và thể trạng hiện tại. Điều trị cũ vẫn rất quan trọng vì có thể ảnh hưởng đến dự trữ tủy xương, chức năng tim, phổi, gan, thận, khả năng xạ trị lại hoặc lựa chọn thuốc.

Khi nào nên xin ý kiến thứ hai hoặc hội chẩn quốc tế?

Ý kiến thứ hai có thể hữu ích khi khó phân biệt ung thư mới với tái phát/di căn; mô bệnh học hiếm hoặc không điển hình; cần xét nghiệm phân tử chuyên sâu; phương án phẫu thuật, xạ trị lại hoặc điều trị toàn thân phức tạp; hoặc người bệnh muốn so sánh lựa chọn trước một quyết định lớn.

KAMAKURA Việt Nam hỗ trợ người bệnh chuẩn hóa và dịch hồ sơ, kết nối cơ sở y tế phù hợp, xin ý kiến chuyên môn từ xa, đặt lịch, phiên dịch và hỗ trợ điều phối hành trình khám chữa bệnh ở nước ngoài. KAMAKURA Việt Nam không trực tiếp chẩn đoán hoặc điều trị; quyết định y khoa do bác sĩ và cơ sở tiếp nhận đưa ra sau khi đánh giá hồ sơ.

Các câu hỏi nên trao đổi với bác sĩ

• Ung thư và phương pháp điều trị trước đây làm tăng nguy cơ ung thư nào, ở mức độ nào?

• Tôi cần lưu giữ những thông tin gì trong bản tóm tắt điều trị?

• Lịch tái khám và tầm soát cụ thể của tôi là gì? Ai sẽ điều phối việc theo dõi?

• Tôi có dấu hiệu nào gợi ý cần tư vấn và xét nghiệm di truyền không?

• Nếu có tổn thương mới, cần xét nghiệm gì để phân biệt ung thư thứ hai với tái phát hoặc di căn?

• Điều trị trước đây có giới hạn lựa chọn điều trị hiện tại không?

• Tôi có thể thay đổi điều gì trong lối sống để giảm nguy cơ và bảo vệ sức khỏe lâu dài?

Câu hỏi thường gặp

Ung thư thứ hai có phải luôn do hóa trị hoặc xạ trị?

Không. Một số phương pháp điều trị có thể làm tăng nguy cơ ở nhóm nhất định, nhưng ung thư thứ hai cũng có thể liên quan đến tuổi, di truyền, lối sống, môi trường hoặc xuất hiện không rõ nguyên nhân.

Marker ung thư tăng có nghĩa là mắc ung thư thứ hai?

Không. Marker có thể tăng do nhiều nguyên nhân và không đủ để chẩn đoán ung thư. Bác sĩ cần đặt kết quả trong bối cảnh triệu chứng, thăm khám, hình ảnh học và khi cần là mô bệnh học.

Ung thư thứ hai có điều trị được không?

Có nhiều trường hợp có thể điều trị hiệu quả, đặc biệt khi phát hiện ở giai đoạn sớm. Tiên lượng phụ thuộc vào loại ung thư mới, giai đoạn, đặc điểm sinh học, sức khỏe và các điều trị trước đó.

Có nên chụp PET/CT định kỳ để tìm mọi ung thư mới?

Không phải ai cũng cần. PET/CT không phải xét nghiệm tầm soát toàn thân thường quy cho tất cả người sống sau ung thư. Chỉ định cần do bác sĩ cân nhắc dựa trên loại bệnh, nguy cơ và triệu chứng.

Kết luận

Ung thư nguyên phát thứ hai là một bệnh ung thư mới, khác với tái phát và di căn. Nguy cơ không giống nhau ở mọi người và không thể đánh giá chỉ dựa vào một con số chung. Điều hữu ích nhất là lưu hồ sơ điều trị đầy đủ, xây dựng kế hoạch chăm sóc sau ung thư, duy trì lối sống lành mạnh và khám sớm khi xuất hiện thay đổi kéo dài.

Nếu hồ sơ phức tạp hoặc cần xác nhận chẩn đoán và lựa chọn điều trị, người bệnh có thể cân nhắc đọc lại mô bệnh học, hội chẩn đa chuyên khoa hoặc xin ý kiến thứ hai tại cơ sở phù hợp.